Kyushu J7W "Shinden"

JAPONIA

Jednosilnikowy samolot myśliwski (J7W1).
Jednosilnikowy odrzutowy samolot myśliwski (J7W2). Projekt.

Krzysztof Zalewski

We wrześniu 1945 roku, kiedy amerykańskie wojska okupacyjne zajęły bazę lotniczą Mushirodo w północnej części wyspy Kiusiu, zdobyto wiele samolotów japońskich. Wśród różnych typów największe wrażenie zrobił samolot myśliwski o niezwykłym układzie kaczki (zobacz przypis 1), noszący japońską nazwę J7W "Shinden" (Wspaniała Błyskawica).

Historia tego niezwykłego samolotu wiąże się z działalnością Wydziału Technicznego Kaigun Koku Hombu. Począwszy od roku 1942 Kaigun Koku Hombu ogłaszała kolejne konkursowe założenia konstrukcyjne na projekty przechwytującego samolotu myśliwskiego. Po niepowodzeniu programu 17-Shi B (zobacz przypis 2) i po ogłoszeniu następnych założeń 18-Shi B, do prac projektowych postanowili się włączyć oficerowie z Wydziału Technicznego Kaigun Koku Hombu. Trzyosobowy zespół kierowany przez pilota inż. kpt. Masaoki Tsuruno opracował projekt wstępny myśliwca przechwytującego o układzie kaczki. Otrzymał on wstępne oznaczenie X-18. Od samego początku powstania projektu zakładano alternatywny napęd silnikiem tłokowym lub turboodrzutowym, stąd nietypowy układ konstrukcyjny "kaczka". Zanim jednak przystąpiono do realizacji projektu właściwego, w Dai-Ichi Kaigun Koku Gijutsu-Sho (zobacz przypis 3) w Jokosuka powstał projekt szybowca doświadczalnego Kugisho MXY6, mającego potwierdzić prawidłowość przyjętej koncepcji i sprawdzenie własności aerodynamicznych nowej konstrukcji. Budowę szybowców powierzono małej firmie lotniczej Chigasaki w Kanagawie. W 1943 roku powstały tam trzy prototypy szybowca MXY6, które pod koniec roku przekazano do badań w Jokosuce. Począwszy od stycznia 1944 roku szybowce MXY6 wykonały kilka lotów próbnych, w tym także z użyciem silnika tłokowego o mocy 27 KM, potwierdzających słuszność przyjętej koncepcji.

Nie czekając na zakończenie programu prób w locie szybowca MXY6, Kaigun Koku Hombu przekazała firmie Kyushu (zobacz przypis 4) zamówienie na opracowanie i zbudowanie dwóch prototypów nowego przechwytującego samolotu myśliwskiego. Jako że firma Kyushu nie miała doświadczenia w budowie szybkich samolotów myśliwskich, została wsparta zespołem konstrukcyjnym z Dai-Ichi Kaigun Koku Gijutsu-Sho. Nad połączonymi zespołami kierownictwo objął twórca koncepcji kpt. Tsuruno.

Pierwszy prototyp samolotu myśliwskiego Kyushu J7W1 "Shinden", prezentowany na lotnisku Wright Field w Ohio po przewiezieniu maszyny do USA. Na zdjęciu widać niezwykle długie golenie podwozia oraz pomocnicze małe kółeczka podpierające pod statecznikami pionowymi. Samolot nie ma zamontowanego uzbrojenia.
(zdjęcie: "Lotnictwo Wojskowe")

Prace konstrukcyjne połączonych zespołów nad projektem samolotu, który otrzymał oficjalne wojskowe oznaczenie Morski 18-Shi B Doświadczalny Przechwytujący Samolot Myśliwski Shinden (lub krótko J7W1 "Shinden"), rozpoczęły się w czerwcu 1944 roku. W kwietniu 1945 roku gotów był pierwszy prototyp. Samolot J7W1 "Shinden" był całkowicie metalowym dolnopłatem w układzie kaczki, tj. statecznik poziomy znajdował się z przodu kadłuba, a skrzydła zamontowane były w tylnej jego części. W przodzie kadłuba umieszczone było niezwykle silne uzbrojenie, składające się z czterech działek Typ 5 kalibru 30 mm. Samolot wyposażony był w trójkołowe podwozie z kołem przednim. Przednie koło chowało się w kadłub, natomiast podwozie główne w skrzydła w kierunku do kadłuba. Kabina pilota znajdowała się mniej więcej w połowie długości kadłuba, a tuż za nią zabudowany został turbodoładowany silnik gwiazdowy typu Mitsubishi MK9D o mocy 2030 KM, wyposażony w sześciołopatowe śmigło pchające, zakończone dużym kołpakiem. W przypadku skoku ze spadochronem pilot miał możliwość awaryjnego odstrzelenia śmigła. Po obu stronach kadłuba znajdowały się długie i wąskie wloty powietrza chłodzącego silnik. Skrzydła były ukośne z zamocowanymi w połowie ich rozpiętości dwoma statecznikami pionowymi. Pod statecznikami pionowymi zamontowane zostały małe kółka podpierające, które chroniły śmigło i końcówki stateczników przed uszkodzeniem podczas startu i lądowania.

Prototyp samolotu myśliwskiego Kyushu J7W1 "Shinden", zdobyty po zakończeniu wojny przez wojska amerykańskie w hangarze bazy Mushirodo. Na zdjęciu tym doskonale widać sześciołopatowe śmigło z wielkim kołpakiem i stateczniki pionowe zamontowane w połowie rozpiętości skrzydeł. Przewieziony do USA samolot otrzymał tymczasowy numer ewidencyjny FE-326.
(zdjęcie: "Lotnictwo Wojskowe")

Nowy samolot zapowiadał się niezwykle obiecująco, a lotnictwo morskie pokładało w nim duże nadzieje na wzmocnienie swoich jednostek myśliwskich. W maju 1944 roku, zanim jeszcze oblatano prototyp samolotu J7W1 Shinden, Kaigun Koku Hombu złożyła zamówienie na serię informacyjną. We wrześniu 1944 roku rozpoczęto przygotowania do uruchomienia produkcji seryjnej w zakładzie Zasshonokuma firmy Kyushu oraz w zakładzie Handa firmy Nakajima. Przewidywano, że miesięczna produkcja seryjna w zakładzie Zasshonokuma wyniesie 30 sztuk, a w Handa 120 sztuk. Między kwietniem 1946 roku a marcem 1947 roku spodziewano się odebrać 1086 samolotów J7W "Shinden". Plany te były niesłychanie optymistyczne, ale do ich realizacji już nie doszło. Uniemożliwiła je kapitulacja Japonii.

Porzucony na lotnisku bazy Mushirodo drugi prototyp samolotu myśliwskiego Kyushu J7W1 "Shinden" ze zdemontowanym silnikiem. Czyżby samolot oczekiwał na nową jednostkę napędową - silnik odrzutowy Ne-130 ?
(zdjęcie: "Lotnictwo Wojskowe")

Problemy z układem chłodzenia silnika, stwierdzone podczas prób naziemnych, odwlekały moment pierwszego startu. Dopiero 3 lipca 1945 roku (zobacz przypis 5), w trzy miesiące po ukończeniu pierwszego prototypu, odbył się dziewiczy lot. Pierwszy start nastąpił z lotniska Fukuoka, a za sterami zasiadał pilot doświadczalny Miyaishi. Lot trwał bardzo krótko. Później wykonano jeszcze dwa próbne loty, których łączny czas wyniósł 30-45 minut. Podczas lotów występowały silne drgania konstrukcji, a samolot wykazywał tendencję do przechyłu na prawą stronę. Powodem tych problemów było duże śmigło wytwarzające znaczny moment obrotowy. Problemem była również duża prędkość lądowania, wynosząca 180 km/h. Poza tym samolot w powietrzu zachowywał się poprawnie, a po wprowadzeniu klapek wyrównoważających moment oporowy silnika oraz po poprawieniu układu chłodzenia silnika i wychylania klap, samolot ten mógł być pełnowartościowym myśliwcem. Na zrealizowanie tego programu zabrakło czasu. Warto zauważyć, że samolot J7W1 wymagał wysoko wykwalifikowanego pilota, a takich pod koniec wojny w Japonii było niewielu.

Rysunek projektowanej wersji odrzutowej Kyushu J7W2 "Shinden" KAI - widok z boku. Główne zewnętrzne różnice w stosunku do J7W1 - oprócz napędu - to kroplowa osłona kabiny pilota, krótsze golenie podwozia (pozwalał na to brak śmigła o dużej średnicy) i skrócone w dolnej części stateczniki pionowe (to z kolei było konsekwencją krótszych goleni podwozia).
(rysunek: Tadeusz Januszewski i Ryusuke Ishiguro, kreślił: Marek Ryś/"Lotnictwo Wojskowe")

Tuż przed zakończeniem wojny zmontowany został drugi prototyp samolotu J7W1, ale już nie został oblatany. Na deskach kreślarskich pozostała natomiast następna wersja J7W2 "Shinden" KAI, do napędu której planowano użyć silnik turboodrzutowy typu Ne-130 o ciągu 900 kG. Po wkroczeniu wojsk amerykańskich oba prototypy samolotu J7W1 zdobyte zostały w bazie Mushirodo. Drugi prototyp podzielił los wielu złomowanych w tym czasie samolotów japońskich, natomiast pierwszy prototyp został rozmontowany i przewieziony do Stanów Zjednoczonych. Po przeprowadzeniu serii prób samolot przekazany został do muzeum (zobacz przypis 6). Obecnie jest eksponowany w muzeum Willow Grove Doylestown.

Dane taktyczno-techniczne samolotów Kyushu J7W "Shinden":

Konstrukcja: jednosilnikowy jednomiejscowy dolnopłat wolnonośny w układzie "kaczka" z zakrytą kabiną pilota i trójkołowym chowanym podwoziem z kołem przednim. Dwa stałe pomocnicze małe kółka podpierające pod statecznikami pionowymi. Stateczniki poziome wolnonośne. Podwójne stateczniki pionowe. Konstrukcja całkowicie metalowa z płóciennym pokryciem sterów i lotek. Zapas paliwa 1115-1200 litrów (J7W1).

Napęd: J7W1 - jeden 18-cylindrowy silnik gwiazdowy w układzie podwójnej gwiazdy, chłodzony powietrzem, typu Mitsubishi MK9D (Ha-43-41) o mocy startowej 1493 kW (2030 KM) i mocy 1221 kW (1660 KM) na wysokości 8400 m, napędzający metalowe 6-łopatowe śmigło przestawialne o średnicy 3,40 m

J7W2 - jeden silnik odrzutowy jednoprzepływowy ze sprężarką osiową, typu Ishikawajima-Shibaura Ne-130 o ciągu 883 daN (8,83 kN, 900 kG)

Uzbrojenie (planowane): cztery stałe działka kalibru 30 mm Typ 5 w przodzie kadłuba (z zapasem po 60 nabojów na lufę) oraz dwie bomby o masie po 60 kg lub cztery bomby o masie po 30 kg na zewnętrznych zaczepach pod skrzydłami

Załoga: 1 osoba

Wytwórnia: Kyushu Hikoki Kabushiki Kaisha, Zusshonokuma, Japonia

Produkcja: 2 prototypy wersji J7W1

Użytkownicy: Japonia (IJNAF), USA

Przypisy:

(1) podczas II wojny światowej zbudowano jedynie trzy samoloty w takim układzie konstrukcyjnym: włoski SAI-Ambrosini SS-4, amerykański Curtiss XP-55 "Ascender" i właśnie japoński Kyushu J7W "Shinden". (powrót do tekstu)

(2) w ramach wymagań 17-Shi B (inaczej 17-Shi Otsu) powstały projekty samolotów Kawanishi J3K, Mitsubishi J4M "Senden" i Mitsubishi A7M3-J Model 34 (wersja przechwytująca myśliwca pokładowego A7M "Reppu"). (powrót do tekstu)

(3) Pierwszy Arsenał Techniczny Lotnictwa Marynarki, bardziej znany pod akronimem Kugisho. (powrót do tekstu)

(4) firma Kyushu do 1943 roku nosiła nazwę KK Watanabe Tekkosho. (powrót do tekstu)

(5) wg niektórych źródeł oblot prototypu odbył się 3 sierpnia 1945 roku, a dwa pozostałe loty miały miejsce 6 i 8 (9 ?) sierpnia. (powrót do tekstu)

(6) w USA samolot otrzymał tymczasowy numer ewidencyjny FE-326 (T.2-326). (powrót do tekstu)

wszystkie przypisy: Leszek A. Wieliczko

Tekst ten jest fragmentem większego opracowania, które ukazało się w czasopiśmie "Lotnictwo Wojskowe" nr 4/1999. Dziękujemy p. Krzysztofowi Zalewskiemu za zgodę na opublikowanie tego artykułu i p. Markowi Rysiowi za zgodę na zamieszczenie rysunku.

zdjęcia/photos: "Lotnictwo Wojskowe"
rysunek/drawing: Tadeusz Januszewski i Ryusuke Ishiguro, kreślił/traced: Marek Ryś
(via "Lotnictwo Wojskowe")