Samoloty RWD w Brazylii, Izraelu i USA

Maciej Stefanicki

Artykuł ten powstał wyłącznie dzięki informacjom przysłanym mi przez następujące osoby:
Tony Morris z The Latin American Aviation Historical Society oraz
Oren Rozen, webmaster strony The Israeli Air Force - IDF/AF.

Dziękuję za bezinteresowną pomoc !

BRAZYLIA

Państwo to szczególnie związane jest z rodziną samolotów RWD. W 1933 roku Stanisław Skarżyński po słynnym przelocie południowego Atlantyku odbył "tournee" po Brazylii. To i sam przelot Atlantyku odbiło się szerokim echem w prasie brazylijskiej i przyczyniło do zareklamowania wytwórni.

W 1934 roku kpt. Kazimierz Kalina odbył w Brazylii szereg lotów pokazowych demonstrując RWD-8, jednak prowadzone rozmowy o zakupie 15 samolotów (prawdopodobnie przez lotnictwo wojskowe w celu szkolenia pilotów) zakończyły się niepowodzeniem (zobacz przypis 1).

W efekcie tych działań propagandowych, Brazylia była państwem do którego sprzedano przed wojną największą ilość "erwudziaków" - jeden RWD-5 oraz osiem RWD-13. Brazylia jest miejscem szczególnym z jeszcze jednego powodu - to właśnie tutaj znajduje się jeden z dwóch zachowanych w świecie RWD-13, będący jednocześnie jedynym zdolnym do lotu polskim samolotem wyprodukowanym przed 1939 rokiem (zobacz przypis 2).

IZRAEL

Pierwsze związki samolotów RWD z tym rejonem datują się na 15 czerwca 1936 roku, kiedy to w Tel Awiwie wylądował RWD-13 pilotowany przez Kazmierza Ziembińskiego (zobacz przypis 3). Wydarzenie to jest wyraźnie odnotowywane przez izraelskich historyków lotnictwa, gdyż był to pierwszy samolot, który wylądował w tym pierwszym żydowskim mieście.

Zainteresowanie, jakie wzbudził samolot wśród osadników żydowskich, było - obok wzrastającego zagrożenia ze strony miejscowej ludności arabskiej - jednym z czynników, które przyspieszyły decyzję o powstaniu żydowskiego przedsiębiorstwa lotniczego Aviron (Samolot) w lipcu 1936 roku.

RWD-8

Jeszcze przed założeniem Avironu, 25 czerwca 1936 roku żydowska organizacja niepodległościowa Haganah zamówiła jeden samolot RWD-8, a wkrótce potem dwa następne.

Jak wynika z informacji uzyskanych z Izraela najprawdopodobniej do tej pory historycy polscy przyporządkowywali palestyńskie znaki rejestracyjne poszczególnym egzemplarzom RWD-8 w błędny sposób. Sprawę komplikuje brak palestyńskich znaków rejestracyjnych dla jednego RWD-8 (nie figuruje w rejestrach). Być może ma to związek z eksploatacją na terenie Palestyny jednego RWD-8 noszącego w dalszym ciągu polskie znaki rejestracyjne (zobacz przypis 4) !

RWD-8 początkowo używane były w Affikim na północy Izraela, głównie jako samoloty szkolno-treningowe, ale także w celach transportowych i rozpoznawczych. Później razem z Avironem przeniesione zostały na lotniska Lod (Lydda), a następnie Ramla. Od listopada 1947 roku wzmiankowane są jako niezdatne do lotu i ich dalszy los pozostaje nieznany. Na pewno nie figurowały w rejestrach Sherut Avir (późniejszych Israeli Air Force).

RWD-13

W lipcu 1938 roku Aviron zamówił dwa samoloty RWD-13 (zobacz przypis 5).

Samoloty te operowały z lotniska Lod i wykorzystywane były przez Aviron do stycznia 1947 roku jako treningowe, transportowe i turystyczne, a także do misji rozpoznawczych, mających na celu ochronę żydowskich osiedli. Następnie odsprzedano je dwóm prywatnym użytkownikom, którzy z kolei oddali je do dyspozycji powstałej 2 listopada 1947 roku Sherut Avir. Po powstaniu Sherut Avir postanowiono przenieść wszystkie samoloty Avironu w bezpieczniejsze miejsce, z dala od władz brytyjskich oraz narastającego niebezpieczeństwa ze strony arabskiej. Akcja pod nazwą "Tzipora" odbyła się 13 grudnia 1947 roku i samoloty (w tym obydwa RWD-13) znalazły się na lotnisku w Tel Awiwie (późniejsza baza lotnicza Sde-Dov).

Jeden z najciekawszych epizodów w dziejach izraelskich RWD-13 miał miejsce 17 grudnia 1947 roku, jeszcze przed ogłoszeniem niepodległości. W tym dniu samolot wezwano w celu udzielenia pomocy lekarskiej rannym z żydowskiego konwoju zaatakowanego przez Arabów na pustyni Negev na trasie pomiędzy miejscowościami Revivim a 'Asluj. Pilot, Pinhas Ben Porat, wylądował w pobliskiej osadzie Beit Eshel, gdzie okazało się, że jeden z rannych już zmarł, a reszta została już przewieziona do szpitala. Niemniej pomoc lotnicza w dalszym ciągu była niezbędna - lotników poinformowano, że w odległym o 8 km osiedlu Nevatim, oblężonym przez grupę Arabów, znajduje się kilku rannych oczekujących na ewakuację.

Ben Porat postanowił niezwłocznie udać się do Nevatim, jednocześnie poczynił pewne przygotowania: od ludzi z Beit Eshel uzyskał granaty ręczne oraz karabin maszynowy, który prowizorycznie umieścił w RWD-13 po uprzednim usunięciu dwóch bocznych drzwi kabiny. Wraz z ochotnikiem - strzelcem pokładowym - wystartował w kierunku otoczonej osady, gdzie ostrzelał i obrzucił granatami atakujących Arabów, co poskutkowało ucieczką tychże i powstrzymało atak. Po wylądowaniu Ben Porat zostawił w Nevatim strzelca i zabrał na pokład rannego, którego przetransportował do Beit Eshel, a po udzieleniu pierwszej pomocy do Tel Awiwu, po czym powrócił do Nevatim po kolejnego rannego.

Wiadomość o ataku lotniczym wywołała wściekłość władz brytyjskich, które zapowiedziały, że od tej pory każdy żydowski samolot z bronią na pokładzie zostanie zestrzelony. Epizod ten jest uznawany również za pierwszy atak lotniczy Sherut Avir.

Podczas wojny o niepodległość Izraela RWD-13 były w dalszym ciągu używane do dostarczania zaopatrzenia i amunicji do jednostek wojskowych i osiedli żydowskich, ewakuacji rannych oraz w celach rozpoznawczych i łącznikowych. W styczniu 1948 roku samolotów tych używano do zrzucania zaopatrzenia do oblężonego Gush Ezion, a w marcu przeniesiono do północnego Izraela. Jeden z RWD-13 został uszkodzony podczas lądowania 25 marca 1948 roku, ale został szybko naprawiony. 20 kwietnia Sherut Avir został zreorganizowany i RWD-13 przydzielono do nowo powstałych eskadr: rozpoznania fotograficznego No.4 "Arie" (Lew) i No.1 "Namer" (Leopard). Jeden RWD-13 uległ ciężkim uszkodzeniom na ziemi podczas nalotu Egyptian Air Force na lotnisko Sde-Dov 15 maja 1948 roku, dzień po ogłoszeniu izraelskiej deklaracji niepodległości. Niemniej został on naprawiony i przywrócony do służby. Po powstaniu IAF (Israeli Air Force) RWD-13 otrzymały nowe oznaczenia: a-33 i a-34. Przynajmniej jeden RWD-13 był wciąż używany w listopadzie 1948 roku, kiedy to w IAF zmieniono system oznaczeń. Przydzielono wtedy dla RWD-13 zakres numerów rozpoczynających się od 0300 (zobacz przypis 7).

RWD-15

Ostatnim typem RWD używanym w Palestynie był RWD-15, zakupiony dla Avironu przez polskich Żydów w lecie 1939 roku. RWD-15 był używany rzadko i właściwie całą wojnę spędził w hangarze Avironu w Ashdot-Ya'acov (zobacz przypis 8). Dopiero w 1945 roku samolotowi przywrócono gotowość do lotu i przeniesiono na lotnisko Ramla, a następnie Lod, skąd RWD-15 latał na regularnych liniach do Tel-Awiwu oraz do Egiptu. Niestety podczas ewakuacji samolotów Avironu do Tel Awiwu w grudniu 1947 roku RWD-15 ze względu na trwającą naprawę pozostawiono w hangarze w Lod i tam w kwietniu 1948 roku został spalony przez Arabów.

STANY ZJEDNOCZONE

W 1939 roku wysłano dwa RWD-13 (zobacz przypis 9) na wystawę World's Fair w Nowym Jorku. Była to wystawa prezentującą osiągnięcia najnowszej techniki, podobna w charakterze do współczesnych wystaw Expo.

Z powodu wybuchu wojny samoloty te pozostały w USA i dostały się ręce osób prywatnych. Egzemplarz NC20651 uległ uszkodzeniu w 1948 roku i został przeznaczony na części zamienne. Drugi RWD-13 - NC20652 - został zniszczony podczas burzy na wiosnę 1950 roku.

W literaturze można znaleźć informacje o jednym RWD-15, który znalazł się w USA, jednakże brak jakichkolwiek śladów tego samolotu w amerykańskich spisach.

Przypisy:

(1) "Słowo Wileńskie", 11 grudnia 1934. Niestety o tym fakcie nic więcej nie wiadomo, nie napotkałem również wzmianek na ten temat we współczesnej literaturze lotniczej. (powrót do tekstu)

(2) zdjęcia tego egzemplarza można znaleźć na stronie Polskie Samoloty (powrót do tekstu)

(3) być może był to RWD-13 (SP-BFR) - własność Kazimierza Ziembińskiego, następnie sprzedany do Jemenu, gdzie nosił oznaczenie YEMEN-2. (powrót do tekstu)

(4) na taką możliwość wskazuje zdjęcie zamieszczone na stronie Israeli Air Force, a ukazujące RWD-8 w szkole lotniczej Avironu powstałej w marcu 1938 roku w Affikim. Niestety widoczne są jedynie litery SP-B.., reszta jest zasłonięta, co uniemożliwia identyfikację konkretnego RWD-8. (powrót do tekstu)

(5) w literaturze pojawia się także trzeci RWD-13, noszący oznaczenia VQ-PAF; w rzeczywistości oznaczenia te nosił Fokker 18. (powrót do tekstu)

(6) znaki rejestracyjne VQ-PAM nosił też przez pewien czas zdobyty w kwietniu 1948 roku ex-egipski Fairchild "Argus". Proceder przydzielania znaków rejestracyjnych istniejących samolotów innym był powszechnie prowadzony w celu zakamuflowania nielegalnie pozyskanych samolotów przed władzami brytyjskimi. (powrót do tekstu)

(7) samoloty RWD-13 nosiły więc oznaczenia 0301 i być może 0302 (o ile drugi egzeplarz wciąż był w eksploatacji). (powrót do tekstu)

(8) próba utworzenia w 1941 roku obsługiwanej przez RWD-15 linii lotniczej do Basry w Iraku spotkała się ze sprzeciwem władz brytyjskich. (powrót do tekstu)

(9) razem z RWD-13 wysłano szybowiec "Orlik", który później był testowany przez USAAF, gdzie otrzymał oznaczenie XTG-7. (powrót do tekstu)

(10) niektóre opracowania (np. Aerofiles) wskazują na oznaczenia NX (experimental). Być może początkowo samoloty zarejestrowane były jako NX, a później zmieniono kategorię na NC. Zdjęcie samolotu RWD-13 w barwach amerykańskich można znaleźć na stronie Samoloty Polskie. (powrót do tekstu)

(A) informacje podane przez Roberta Gujskiego via Maciej Stefanicki. (powrót do tekstu)

(B) zachodzi tu pewna niezgodność, gdyż wg innych źródeł egzemplarz SP-BFM (numer fabryczny 166) pozostawał własnością Ministerstwa Komunikacji i we wrześniu 1939 roku został ewakuowany do Rumunii. Więcej nt. samolotów RWD-13 w Rumunii można znaleźć w artykule Samoloty RWD-13 w Rumunii na naszych stronach. Z kolei z informacji przedstawionych przez Jerzego B. Cynka w artykule pt. "Hiszpańskie tajemnice. Udział Polski w zbrojeniach wojny domowej" w "Aero/Technice Lotniczej" nr 10/1991 wynika, że do Palestyny sprzedano 3 egzemplarze RWD-13, o numerach fabrycznych 165, 166 i 172. (powrót do tekstu)

(C) z informacji przedstawionych m.in. przez Jerzego B. Cynka w artykule pt. "Hiszpańskie tajemnice. Udział Polski w zbrojeniach wojny domowej" w "Aero/Technice Lotniczej" nr 10/1991 oraz innych źródeł wynika, że egzemplarz nr fabr. 159 najprawdopodobniej trafił do Hiszpanii (przez Portugalię), a w Stanach Zjednoczonych znalazły się samoloty nr fabr. 157 i 158 z niezrealizowanego zamówienia austriackiego i wenezuelskiego. Być może jednak to do Hiszpanii trafiła maszyna nr fabr. 157, a egzemplarz nr fabr. 159 do USA ? (powrót do tekstu)

przypisy oznaczone liczbami: Maciej Stefanicki
przypisy oznaczone literami: Leszek A. Wieliczko

Powyższy tekst otrzymaliśmy dzięki uprzejmości Macieja Stefanickiego, jako odpowiedź na zamieszczony na naszych stronach artykuł p. Andrzeja Glassa pt. Samoloty RWD-13 na szerokim świecie. Dziękujemy !