Ewakuacja polskich samolotów cywilnych do Rumunii

Andrzej Glass

Polskie lotnictwo cywilne składało się z lotnictwa komunikacyjnego i sportowego oraz sanitarnego. Ponadto kilka samolotów znajdowało się w wytwórni DWL (RWD). Chociaż wszystkie rodzaje lotnictwa cywilnego podlegały Departamentowi Lotnictwa Cywilnego Ministerstwa Komunikacji, jednak przygotowania na wypadek wojny przeprowadziło tylko lotnictwo komunikacyjne

SAMOLOTY PLL LOT

Polskie Linie Lotnicze LOT przygotowały się do wojny jak mało która instytucja w kraju, pod pewnymi względami lepiej niż wojsko. Bowiem oprócz koncepcji wykorzystania samolotów LOT-u podczas działań wojennych, opracowano szczegółowy "Plan wycofywania przedsiębiorstwa" i dokonano podziału zadań między personel, spakowano sprzęt warsztatowy i przygotowano do transportu. Samoloty LOT-u wykonywały loty rejsowe do 29 sierpnia 1939 roku, lecz od 23 sierpnia nie sprzedawano biletów osobom prywatnym i do końca sierpnia loty miały charakter kurierski - przewożono pocztę dyplomatyczną oraz przedstawicieli wojska i Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W chwili wybuchu wojny dyrektor Departamentu Lotnictwa Cywilnego płk. Zygfryd Piątkowski zostal szefem Lotnictwa Komunikacyjnego przy Dowództwie Lotnictwa i zwierzchnikiem zmobilizowanego LOT-u.

30 sierpnia 1939 roku samoloty LOT-u zostały wycofane z lotnisk w zachodniej części Polski (Poznań, Gdynia) oraz z zagranicy na Okęcie (zaś z Katowic do Lwowa), a 1 września z Okęcia na lotnisko polowe w Ogrodzieńcu k. Grójca, gdzie zamaskowano je na skraju lasu majątku Obory. Stamtąd w dniach 1-3 września wykonywano loty kurierskie do krajów skandynawskich i bałkańskich.

W dniach 1-4 września ewakuowano 3 samoloty Lockheed L-14H i jeden L-10A "Electra" do Bukaresztu i Czerniowiec, zgodnie z podpisanym 11 listopada 1938 roku polsko-rumuńskim traktatem o transporcie lotniczym na wypadek wojny, który przewidywał ewakuację LOT-u do Rumunii oraz prowadzenie z tego kraju dalszej działalności. 4 i 5 września odleciały spod Grójca trzy samloloty L-14H, które przez Helsinki i kraje skandynawskie dotarły do Anglii oraz jeden L-14H, który został internowany w Estonii i jeden DC-2, który internowano na Łotwie.

W dniach 4-5 września 5 samolotów ewakuowano do Węgrowa (70 km na wschód od Warszawy), 2 do Żołudka k. Lidy, 4 do Żabczyc k. Pińska i 3 do Wiszenki k. Wiśniowca pod Lwowem. 8 września samoloty z Żołudka i Węgrowa przeleciały do Żabczyc. 10 września 3 samoloty z Wiszenki przeleciały do Bukaresztu, a 12 i 13 września dołączyło do nich 10 samolotów z Żabczyc.

Łącznie w Rumunii znalazły się 4 samoloty L-14H, 5 L-10A, 1 DC-2, 1 Ju 52/3m, 3 Fokkery F-VIIb/3m, 1 PWS-24bis i 1 RWD-13 - razem 16 samolotów LOT-u (zobacz Tabela 1 poniżej). Jeszcze 11 września przedstawicielstwo LOT-u było pisemnie zachęcane do zabezpieczenia sprzętu LOT-u na terenie Rumunii. Gdy jednak wszystkie samoloty znalazły się w Bukareszcie - zostały internowane, podobnie jak LOT-owski transport kolejowy i samochodowy z warsztatami i 32 zapasowymi silnikami. Rumuni zatrzymali majątek LOT-u o łącznej wartości 2 mln dolarów. Aby wydobyć samoloty z Rumunii, 10 października 1939 roku dyrekcja LOT-u fikcyjnie sprzedała samoloty (4 L-14H, 5 L-10A, 1 Ju 52/3m i 1 DC-2) brytyjskim liniom lotniczym Imperial Airways. Samolotom przyznano angielskie znaki rejestracyjne. Jednakże Rumuni pod naciskiem ambasady niemieckiej nie oddali samolotów. Przejęło je lotnictwo rumuńskie.

Jeden L-14H SP-BPK został rozbity przez Rumunów 24 lipca 1940 roku na lotnisku Bukareszt-Baneasa. Pozostałe otrzymały w 1941 roku rumuńskie znaki wojskowe oraz ponadto rumuńskie znaki rejestracyjne (przeważnie tylko zastąpiono litery SP- literami YR-, pozostawiając pozostałe litery). Użytkowane tam były przez całą wojnę.

SAMOLOTY SPORTOWE

W 1939 roku polskie lotnictwo sportowe użytkowało 476 samolotów, z których ponad połowa była własnością Ministerstwa Komunikacji, kilkanaście prywatnych, a reszta należała do LOPP i aeroklubów. Kilkanaście samolotów sanitarnych należących do PCK stacjonowało w aeroklubach, zaś kilka w jednostkach wojskowych.

Lotnictwo sportowe nie było przygotowane do wojny i do ewakuacji. Nie istniał program przejęcia samolotów sportowych przez wojsko (choć formalnie byl obowiązek przekazania ich wojsku) ani też nie planowano mobilizacji aeroklubów w celu utworzenia eskadr łącznikowych czy szkół lotniczych.

W ostatnich dniach sierpnia 1939 roku powołanie pilotów i mechaników aeroklubowych do wojska pozbawiło aerokluby zarówno kadry kierowniczej, jak i personelu latającego i technicznego. Tylko z aeroklubów położonych bliżej granicy zachodniej zdołano przed mobilizacją pilotów ewakuować większość samolotów (z Gdyni do Torunia i z Katowic do Krakowa). W chwili wybuchu wojny aerokluby byly sparaliżowane z powodu braku ludzi. Samoloty stały w hangarach. Nieznaczną liczbę samolotów (ok. 30 szt.) przejęło lotnictwo wojskowe do celów łącznikowych. W pierwszych dniach września do ewakuowania samolotów werbowano pilotów, którzy nie zostali zmobilizowani do wojska. Były to pilotki oraz zwolnieni ze służby wojskowej (wyreklamowani przez instytucje lub ze względów zdrowotnych). Ewakuacja samolotów sportowych byla zupełną improwizacją i dlatego była chaotyczna.

Przyjęto dwa kierunki ewakuacji samolotów sportowych: południowo-wschodni (Stanisławów, Tarnopol) i północno-wschodni (Lida, Wilno). Ewakuowano przede wszystkim samoloty najnowsze - RWD-8 i RWD-13. W dniach 5-9 września dotarły one do lotnisk w rejonie Stanisławowa, gdzie oczekiwały do 17 września.

Doświadczalne Warsztaty Lotnicze (RWD) w Warszawie 6 września ewakuowały samoloty znajdujące się w wytwórni przez Świdnik do Stanisławowa, a stamtąd 14 września do Bukaresztu.

Do Rumunii ewakuowano 48 sportowych RWD-8, 19 RWD-13 i 4 cywilne (sanitarne) RWD-13S (zobacz przypis 1), 2 RWD-15, 8 RWD-17, 2 RWD-21, 1 Bü-133 "Jungmeister", 1 DH-60G "Moth", 1 Sido S-1Z, 1 "Bąk" II i 1 PZL-5 (razem 88 samolotów sportowych - zobacz Tabela 2 poniżej i przypis 1). Większość tych samolotów była własnością Ministerstwa Komunikacji i LOPP, część aeroklubów, 8 DWL (zobacz przypis 2) i 5 prywatnych.

DWL co najmniej 5 swych samolotów sprzedały w Rumunii. Samoloty ewakuowane do Rumunii zostały zarekwirowane przez władze rumuńskie i w 1941 roku włączone do lotnictwa rumuńskiego. Otrzymały wówczas rumuńskie znaki wojskowe i równocześnie znaki cywilne. Jedynie samoloty sanitarne otrzymały tylko numery i znaki Czerwonego Krzyża. Samoloty te były w Rumunii remontowane.

Ze 104 polskich samolotów cywilnych ewakuowanych w 1939 roku do Rumunii (zobacz przypis 1), 48 samolotów sportowych i sanitarnych znajdowało się tam jeszcze w 1947 roku. Dzięki staraniom inż. Witolda Kasprzyka i szefa polskiej placówki dyplomatycznej w Bukareszcie inż. Stefana Wengierowa (Węgierowa ?) udało się odzyskać i lotem dostarczyć do Polski 4 samoloty RWD-13 i 1 RWD-21 (po jednym egzemplarzu tych typów znajduje się obecnie w Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie). Władze polskie nie zdecydowały się na rewindykacje pozostałych samolotów uważając je za zużyte i zgodziły się na rozliczenie finansowe z Rumunią.

Przypisy:

(1) wg najnowszych informacji na ten temat, przedstawionych przez autora w artykule "Samoloty RWD-13 w Rumunii" w czasopiśmie "Militaria" nr 2/1996, we wrześniu 1939 roku ewakuowano do Rumunii łącznie 28 samolotów RWD-13, w tym 27 cywilnych (z czego 1 należący do PLL LOT, 22 turystyczne RWD-13, 2 sanitarne RWD-13S i 2 sanitarno-turystyczne RWD-13ST). Zatem łączna ilość lekkich samolotów cywilnych (bez LOT-owskich) ewakuowanych do Rumunii wyniosła nie 88 lecz 91, a razem z samolotami komunikacyjnymi LOT-u - 107, a nie 104. Zidentyfikowano również znaki rejestracyjne kilku samolotów. Odnośny fragment Tabeli 2 dotyczący samolotów RWD-13 powinien więc wyglądać następująco (numeracja kolejnych pozycji w Tabeli 2 powinna zatem ulec odpowiedniemu przesunięciu o 3 w górę):

(powrót do tekstu)

(2) wg cytowanego wyżej artykułu (zob. przyp. 1) samoloty RWD-13ST o znakach rejestracyjnych SP-BJM i SP-BJU nie były własnością DWL, lecz należały do Aeroklubu Krakowskiego (SP-BJM) i LOPP (SP-BJU). Więcej o samolotach RWD-13 w Rumunii zobacz tutaj. (powrót do tekstu)

wszystkie przypisy: Leszek A. Wieliczko

Więcej nt. ewakuacji polskich samolotów do Rumunii i ich dalszych losów można przeczytać np. w czasopismach "Aero/Technika Lotnicza" nr 5/1990 (M. Konarski "Ewakuacja do Rumunii") oraz "Pilot wojenny" nr 5/2000 (R. Pawlak "Polskie samoloty wojskowe w Rumunii"), a także w artykule "Samoloty RWD-13 w Rumunii" na naszych stronach.

Tekst pochodzi z miesięcznika "Aero/Technika Lotnicza" nr 8/1990. Dziękujemy p. Andrzejowi Glassowi za zgodę na opublikowanie tego artykułu.