Nakajima G5N "Shinzan"

JAPONIA

Czterosilnikowy ciężki samolot bombowy i transportowy.

W drugiej połowie lat 30-tych siły lotnicze japońskiej Cesarskiej Marynarki Wojennej (Taihoku Kaigun) dysponowały niemal pełną gamą dość nowoczesnych typów samolotów. Jedyny (i jak się okazało - nie zaspokojony do końca wojny) brak odczuwały w kategorii ciężkich samolotów bombowych dalekiego zasięgu bazujących na lądzie. Wykorzystywane w tej roli średnie dwusilnikowe samoloty bombowe Mitsubishi G3M (w kodzie alianckim Nell) nie były jednak w stanie sprostać stawianym im wymaganiom i to zarówno co do zasięgu lotu, jak i udźwigu ładunku bombowego. Również wprowadzenie wkrótce do służby nowego bombowca Mitsubishi G4M (w kodzie alianckim Betty) nie poprawiło sytuacji w tym zakresie.

W związku z tym w 1938 roku dowództwo japońskiego lotnictwa morskiego Kaigun Koku Hombu opracowało wymagania 13-Shi dla nowego ciężkiego bombowca szturmowego bazującego na lądzie (Rikujo Kogekiki, w skrócie Rikuko) o zasięgu rzędu 5556 do 6482 km (3000-3500 mil morskich). Jedyną drogą do osiągnięcia takiego zasięgu - w dodatku przy zwiększonym w stosunku do G3M i nowego G4M udźwigu bomb - było zastosowanie do napędu bombowca czterech silników. Jednak w owym czasie żadna z japońskich wytwórni lotniczych nie miała jeszcze doświadczenia w budowie tak dużych samolotów, zatem japońscy konstruktorzy stanęli przed nie lada problemem.

Wyjście z sytuacji znalazło się niemal samo i to z najmniej spodziewanej strony, czyli... ze Stanów Zjednoczonych. Dwa lata wcześniej amerykańska wytwórnia Douglas rozpoczęła prace nad dużym czterosilnikowym samolotem pasażerskim dalekiego zasięgu oznaczonym DC-4E (nie mylić z późniejszym DC-4/C-54 "Skymaster" !). Jedyny zbudowany prototyp tej maszyny został oblatany w dniu 7 czerwca 1938 roku. Samolot okazał się całkiem udaną konstrukcją i miał niezłe własności lotne, jednak swoimi osiągami, oferowanym komfortem podróży oraz ekonomiką przewozu daleko ustępował konkurencyjnemu samolotowi Boeing Model 307 "Stratoliner". Jedyny egzemplarz DC-4E został na początku 1939 roku na krótko przekazany towarzystwu United Air Lines, które nadało maszynie nazwę "Super Mainliner". Wkrótce jednak UA zaoferowało samolot na sprzedaż.

Władze japońskiego lotnictwa, bardzo aktywnie w owym czasie poszukujące poza granicami kraju najnowszych rozwiązań technicznych przydatnych w rozwoju własnego przemysłu lotniczego, natychmiast skorzystały z oferty United Airlines, widząc w DC-4E wręcz idealny... bombowiec dalekiego zasięgu (oczywiście po niezbędnych przeróbkach). W związku z tym maszyna Douglasa - za namową i za pieniądze Marynarki - została zakupiona przez japońskie linie lotnicze Dai Nihon Koku Kabushiki Kaisha, rzekomo dla obsługi uruchamianych nowych długodystansowych połączeń lotniczych. Rozmontowany prototyp DC-4E przybył do Japonii drogą morską w dniu 17 października 1939 roku. Po wyładowaniu w porcie Yokohama samolot zmontowano i 13 listopada dokonano jego oblotu z lotniska Haneda. W Japonii samolot DC-4E znany był pod nazwą Doświadczalny Samolot Transportowy Marynarki Typ D (ang. Navy Experimental Type D Transport) lub krótko LXD1. Po oblocie maszynę w wielkiej tajemnicy przekazano firmie Nakajima, której inżynierowie ponownie rozłożyli samolot i poddali jego konstrukcję gruntownej analizie. W tym samym czasie wytwórnia Nakajima otrzymała bowiem od Marynarki zlecenie na opracowanie projektu ciężkiego bombowca według specyfikacji 13-Shi, wykorzystując w tym celu doświadczenia z amerykańskim DC-4E.

Tempo prac nad nowym samolotem - oznaczonym Doświadczalny Samolot Bombowy Marynarki 13-Shi Shinzan (ang. Navy Experimental 13-Shi Attack Bomber Shinzan) lub w skrócie G5N1 i nazwanym poetycko "Shinzan" (Górska Nisza) - było bardzo duże jak na tak skomplikowaną konstrukcję. W 1940 roku konstruktorzy Nakajimy zaprojektowali i zbudowali pierwszy prototyp bombowca. Z samolotu DC-4E wykorzystano skrzydła, gondole silnikowe, podwozie i niektóre drobniejsze części i podzespoły. Całkowicie nowy był natomiast nieco węższy niż w oryginale kadłub, z przeszklonym przodem i obszerną komorą bombową w środkowej części. Nowe było również usterzenie z podwójnymi statecznikami pionowymi, które zastąpiło oryginalne amerykańskie z trzema statecznikami. Nakajima G5N był wolnonośnym średniopłatem (DC-4E był dolnopłatem) o całkowicie metalowej konstrukcji. Do napędu maszyny zastosowano cztery nowe silniki gwiazdowe typu Nakajima NK7A "Mamori" 11 (zobacz przypis 1) o mocy po 1375 kW (1870 KM). Obronne uzbrojenie strzeleckie samolotu składało się z dwóch działek kalibru 20 mm (po jednym w obrotowej wieżyczce strzeleciej na grzbiecie kadłuba i w stanowisku ogonowym) oraz czterech karabinów maszynowych kalibru 7,7 mm (po jednym w przodzie kadłuba, w stanowisku pod spodem kadłuba za komorą bombową oraz w oknach po bokach obu stron tylnej części kadłuba). Maksymalny ładunek bomb miał wynosić 4000 kg, w lotach długodystansowych 2000 kg. Załoga liczyła 7 do 10 osób.

Rysunek ciężkiego czterosilnikowego samolotu bombowego dalekiego zasięgu Nakajima G5N2 "Shinzan" - widok z boku.
(rysunek: Tadeusz Januszewski/[6])

Prace nad ukończeniem prototypu G5N1 przedłużały się jednak z powodu rozlicznych problemów technicznych i pierwszy egzemplarz został oblatany dopiero w dniu 10 kwietnia (wg [7] 8 kwietnia) 1941 roku (wg [6] już w grudniu 1939 roku, ale jest to zupełnie nieprawdopodobne). Był to pierwszy czterosilnikowy samolot japońskiej Marynarki bazujący na lądzie oraz pierwszy japoński samolot z podwoziem z kołem przednim. Samolot nie spełnił jednak oczekiwań sztabowców Kaigun Koku Hombu. Z pełnym uzbrojeniem i wyposażeniem "Shinzan" okazał się o niemal 20% cięższy niż planowano, a nowe silniki okazały się bardzo zawodne i sprawiały dodatkowe problemy. Również jego osiągi - w tym zwłaszcza prędkość maksymalna i zasięg - okazały się zupełnie niesatysfakcjonujące. Mimo to zbudowano jeszcze trzy dalsze prototypy G5N1 Model 11 (zobacz przypis 2), które poddano intensywnym próbom w locie. Następne dwie maszyny wykonano w nieco zmodyfikowanej wersji G5N2 Model 12, napędzanej sprawdzonymi, ale słabszymi silnikami typu Mitsubishi "Kasei" 12 o mocy po 1125 kW (1530 KM). Niedostatek mocy zespołu napędowego w G5N2 jeszcze mocniej dał znać o sobie i ostatecznie Cesarska Marynarka zrezygnowała z dalszego rozwoju samolotu jako bombowca. Dwa prototypy G5N1 wyposażono również w silniki "Kasei" 12 i wraz z dwoma G5N2 przebudowano w 1943 roku na wersję transportową, oznaczoną Samolot Transportowy Shinzan-Kai Model 12 (ang. Shinzan-Kai Model 12 Transport) lub krócej G5N2-L Model 12 (zobacz przypis 3). Modyfikacja polegała na likwidacji grzbietowej wieżyczki strzeleckiej, ogonowego i podkadłubowego stanowiska strzeleckiego oraz przekształceniu komory bombowej w przedział transportowy dostosowany do przewozu nawet ponad 30 osób. Zmniejszono również do 6 osób liczbę członków załogi.

Rysunek wersji transportowej Nakajima G5N2-L "Shinzan" KAI, przebudowanej z samolotów bombowych G5N1 i G5N2 - widok z boku.
(rysunek: Tadeusz Januszewski/[6])

W roli transportowców samoloty G5N2-L służyły niemal do końca wojny w 1021. Kokutai, utworzonym 1 stycznia 1944 roku w bazie Katori w prefekturze Chiba. G5N2-L latały na trasach z Japonii do Hongkongu, na Formozę, Tinian, Filipiny i Mariany. Na przełomie 1944 i 1945 roku utracono dwie maszyny (jedną w wypadku, a drugą zniszczoną przez amerykańskie samoloty na wyspie Tinian), a pozostałe dwie przeniesiono do Sagami Kokutai. Wkrótce jednak ocalałe samoloty odstawiono na lotnisko Atsugi, gdzie zastał je koniec wojny. Transportowce G5N2-L zostały wykryte przez aliancki wywiad i zakwalifikowane - już wówczas niesłusznie - jako bombowce, w związku z czym otrzymały nazwę kodową Liz (jako transportowce powinny bowiem dostać nazwę kodową w postaci imienia żeńskiego rozpoczynającego się literą T).

Ciężki czterosilnikowy samolot bombowy Nakajima G5N2 "Shinzan" na lotnisku podczas przeglądu silników. G5N był pierwszym czterosilnikowym samolotem japońskiej Marynarki i pierwszym japońskim samolotem z podwoziem z kołem przednim. Gdyby wszedł do produkcji seryjnej stałby się również pierwszym japońskim ciężkim bombowcem strategicznym z prawdziwego zdarzenia. Na pierwszym planie widać wyprodukowany przez zakłady Nakajima myśliwiec A6M2.
(zdjęcie: via Tadeusz Januszewski/[6])

W okresie zaawansowanych prac nad G5N1 firma Nakajima planowała również opracowanie jego odmiany dla lotnictwa Armii Cesarskiej, dla której zarezerwowano oznaczenie Ki-68. Maszyny te miały być napędzane czterema silnikami typu Nakajima Ha-103 lub Mitsubishi Ha-101. Na bazie G5N1/Ki-68 również wytwórnia Kawanishi projektowała bombowiec dla lotnictwa Armii oznaczony Ki-85, napędzany czterema silnikami typu Mitsubishi Ha-111M. Po fiasku programu G5N żaden z tych projektów nie został jednak zrealizowany i nie przekroczył stadium projektu wstępnego.

Mimo niepowodzenia z G5N wytwórnia Nakajima uzyskała niezwykle cenne doświadczenia, które wykorzystała później w kolejnym czterosilnikowym samolocie bombowym G8N "Renzan" oraz w projektowanym sześciosilnikowym superbombowcu G10N "Fugaku". Jednak lotnictwo japońskiej Marynarki do końca wojny nie doczekało się wprowadzenia do produkcji seryjnej żadnego ciężkiego bombowca. Bardzo udany G8N pozostał jedynie w prototypie, natomiast zarówno G10N, jak i opracowywany w zakładach Kawanishi również sześciosilnikowy bombowiec 19-Shi nie wyszły poza fazę projektów.

Dane taktyczno-techniczne wersji samolotu G5N "Shinzan":

Konstrukcja: czterosilnikowy wielomiejscowy średniopłat wolnonośny z zakrytymi kabinami załogi i trójkołowym chowanym podwoziem z kołem przednim. Usterzenie wolnonośne z podwójnymi statecznikami pionowymi. Konstrukcja całkowicie metalowa z płóciennym pokryciem sterów i lotek.

Napęd: G5N1 - cztery 14-cylindrowe silniki gwiazdowe w układzie podwójnej gwiazdy, chłodzone powietrzem, typu Nakajima NK7A "Mamori" 11 o mocy startowej po 1375 kW (1870 KM) każdy, mocy po 1287 kW (1750 KM) na wysokości 1400 m i mocy po 1177 kW (1600 KM) na wysokości 4900 m, napędzające 4-łopatowe metalowe śmigła przestawialne o średnicy 3,90 m

G5N2, G5N2-L - cztery 14-cylindrowe silniki gwiazdowe w układzie podwójnej gwiazdy, chłodzone powietrzem, typu Mitsubishi MK4B "Kasei" 12 (inaczej Ha-32-12) o mocy startowej po 1125 kW (1530 KM) każdy, mocy po 1089 kW (1480 KM) na wysokości 2000 m i mocy po 1015 kW (1380 KM) na wysokości 4000 m, napędzające 4-łopatowe metalowe śmigła przestawialne o średnicy 4,25 m

Uzbrojenie: G5N1, G5N2 - jedno ruchome działko kalibru 20 mm Typ 99 Model 1 w górnej obrotowej wieżyczce strzeleckiej na grzbiecie środkowej części kadłuba, jedno ruchome działko kalibru 20 mm Typ 99 Model 1 w tylnym stanowisku strzeleckim na końcu kadłuba, cztery ruchome karabiny maszynowe kalibru 7,7 mm Typ 97 w czterech stanowiskach strzeleckich (przednim w oszklonym nosie kadłuba, dolnym pod tylną częścią kadłuba oraz w dwóch stanowiskach bocznych po obu stronach tylnej części kadłuba) oraz bomby o masie maksymalnej do 4000 kg (wg [5] 3200 kg, praktycznie do 2000 kg) w komorze bombowej w kadłubie

G5N2-L - trzy ruchome karabiny maszynowe kalibru 7,7 mm Typ 97 w trzech stanowiskach strzeleckich (przednim w oszklonym nosie kadłuba i dwóch stanowiskach bocznych po obu stronach tylnej części kadłuba)

Załoga: G5N1, G5N2 - 7 do 10 osób

G5N2-L - 6 osób + ponad 30 pasażerów

Wytwórnia: Nakajima Hikoki Kabushiki Kaisha, Koizumi, Japonia

Produkcja: 4 prototypy G5N1 (z tego 2 przebudowane na wersję G5N2-L) + 2 prototypy G5N2 (przebudowane później na G5N2-L)

Użytkownicy: Japonia (IJNAF)

Przypisy:

(1) wg [1], [2], [4] i [6], natomiast [3] i [7] podaje, że było dokładnie na odwrót: prototypy G5N1 napędzane były silnikami "Kasei" 12 z 3-łopatowymi śmigłami, natomiast G5N2 - silnikami "Mamori" 11 z 4-łopatowymi śmigłami. Wg [3] dodatkowo - w wyniku prób w locie - we wszystkich G5N1 wymieniono później silniki na "Mamori" 11. Jest to jednak mało prawdopodobne. Silniki "Mamori" okazały się zawodne i konstruktorzy zostali zmuszeni do zastosowania słabszych, ale sprawdzonych silników "Kasei". Taki sam los spotkał m.in. pokładowy samolot bombowo-torpedowy Nakajima B6N "Tenzan". (powrót do tekstu)

(2) wg niektórych publikacji (np. [7]) zbudowano dwa prototypy G5N1 oraz cztery G5N2. Może to jednak wynikać z faktu, że w dwóch G5N1 wymieniono silniki na "Kasei", co doprowadziło je do standardu G5N2. (powrót do tekstu)

(3) wg [1] i [6], natomiast wg [3] i [4] wszystkie cztery prototypy G5N1 i oba G5N2 przebudowano na wersję transportową G5N2-L. Z kolei [7] podaje, że na G5N2-L przebudowano tylko cztery egzemplarze G5N2. Może to jednak wynikać z faktu, że dwa samoloty G5N1 otrzymały przy okazji tej przebudowy silniki "Kasei", co doprowadziło je do standardu G5N2 (por. przypis 2). (powrót do tekstu)

rysunki/drawings: Tadeusz Januszewski/[6]
zdjęcie/photo: via Tadeusz Januszewski/[6]