Bristol "Buckingham"

WIELKA BRYTANIA

Dwusilnikowy średni samolot bombowy i transportowy.

Na początku II wojny światowej brytyjskie Royal Air Force dysponowały dość dużą ilością szybkich dwusilnikowych lekkich bombowców taktycznych Bristol "Blenheim". Samoloty te nie spełniły jednak pokładanych w nich nadziei i Air Ministry (ministerstwo lotnictwa) bardzo szybko rozpoczęło poszukiwania ich następcy, wydając już w 1939 roku specyfikację nr B.11/39 (Light High Performance Bomber), zastąpioną w kwietniu 1940 roku poprawioną specyfikacją nr B.7/40 (Light High-speed Day Bomber). Miał to być szybki dwumiejscowy dzienny bombowiec taktyczny zdolny do ataków z lotu nurkowego. Oczekiwano prędkości maksymalnej nie mniejszej niż 475 km/h (wg inych źródeł 483 km/) na wysokości 1524 m, zasięgu 1448 km z ładunkiem 454 kg bomb i udźwigu maksymalnego 1814 kg (w tym także pojedynczej bomby o takiej właśnie masie). Zasięg maksymalny (z paliwem tylko w zbiornikach wewnętrznych) miał wynosić 1770 km, a z dodatkowymi zbiornikami paliwa (do przebazowania) - 3218 km. W odpowiedzi powstało kilka projektów różnych firm - m.in. Armstrong Whitworth, Bristol, Fairey, Hawker i Westland - ale żaden z nich nie został zrealizowany. Wśród nich był także projekt Type 161 firmy Bristol, będący wersją rozwojową wcześniejszego projektu Type 157 "Beaubomber", który z kolei był bombową adaptacją ciężkiego samolotu myśliwskiego "Beaufighter".

Type 161 miał być dwumiejscowym szybkim bombowcem, napędzanym - podobnie jak Type 157 i "Beaufighter" - dwoma silnikami rzędowymi typu Rolls-Royce "Merlin" lub gwiazdowymi typu Bristol "Hercules". Uzbrojenie maszyny miały tworzyć cztery karabiny maszynowe w obrotowej wieżyczce strzeleckiej na grzbiecie kadłuba, dwa karabiny maszynowe w przodzie kadłuba oraz bomby o masie maksymalnej do 1814 kg. Samolot miał osiągać prędkość maksymalną 479 km/h i miał być zdolny do przenoszenia 454 kg bomb na odległość 1448 km.

Zmiana wymagań RAF co do nowego dwusilnikowego dziennego bombowca spowodowała wydanie przez Ministry of Aircraft Production (ministerstwo produkcji lotniczej, MAP) kolejnej specyfikacji nr B.20/40 (Close Support Day Bomber). Tym razem od samolotu oczekiwano także możliwości ataków z niskiego pułapu, w tym torpedowych. W ramach pierwszej z nich w wytwórni Bristol zmodyfikowano projekt Type 161, tworząc nowy projekt oznaczony Type 162 i noszący tymczasową nazwę "Beaumont". Jego autorem był główny konstruktor zakładów L. G. Frise. Oczekiwano, że samolot osiągnie z ładunkiem 907 kg bomb zasięg 1609 km, prędkość maksymalną 595 km/h i prędkość przelotową 480 km/h na wysokości 4572 m. Maksymalny ładunkek bomb w komorze bombowej miał wynosić 1814 kg i składać się z sześciu bomb o masie po 113,4 lub 227 kg, czterech bomb o masie po 454 kg, dwóch bomb o masie po 454 lub 907 kg lub jednej bomby o masie 1814 kg. Potężne uzbrojenie strzeleckie tworzyły cztery karabiny maszynowe typu Browning kalibru 7,7 mm w obrotowej wieżyczce strzeleckiej typu Boulton-Paul BPA-I na grzbiecie kadłuba, dwa ruchome karabiny maszynowe w stanowisku pod kadłubem oraz dwa lub cztery stałe karabiny maszynowe typu Browning kalibru 12,7 mm w przodzie kadłuba. Załoga bombowca została zwiększona do trzech osób.

Wraz z wydaniem przez MAP na początku 1941 roku nowej specyfikacji nr B.2/41 (High-speed Medium Day Bomber) Frise zmodyfikował nieco projekt Type 162 "Beaumont", tworząc kolejny projekt oznaczony Type 163. Tym razem miał to być szybki, bardzo silnie uzbrojony dzienny lub nocny samolot bombowy, charakteryzujący się wysoką prędkością maksymalną. Zastosowano w nim wieżyczki strzeleckie konstrukcji zakładów Bristol typu B-XII na grzbiecie kadłuba i B-XIII pod kadłubem. Samolot nie miał już wiele wspólnego z "Beaufighterem", choć w dokumentacji fabrycznej wciąż jeszcze był określany jako jego bombowa odmiana - był to wolnonośny średniopłat z podwójnym usterzeniem pionowym i komorą bombową w kadłubie, napędzany dwoma silnikami gwiazdowymi typu Bristol "Centaurus". Royal Air Force wyraziły duże zainteresowanie nowym bombowcem i 30 maja 1941 roku zamówiły jego budowę, przydzielając mu nazwę "Buckingham". Oczekiwano, że pierwszy prototyp zostanie oblatany w lutym 1942 roku.

Prace przy budowie prototypu przedłużyły się jednak, a tymczasem w marcu 1942 roku RAF kolejny raz zmienił swoje wymagania co do nowego bombowca. Tym razem zażądano od samolotu możliwości bezpośredniego wsparcia wojsk lądowych i zwalczania silnie opancerzonych celów morskich i lądowych, rezygnując jednocześnie z ataków torpedowych. W tym celu zwiększono załogę do czterech osób oraz postanowiono zastąpić cztery stałe karabiny maszynowe na przodzie kadłuba zdalnie sterowaną wieżyczką strzelecką typu Bristol B-XIV z takim samym uzbrojeniem (pozwalała ona na wychylanie karabinów po 25 stopni na boki w każdą stronę i o 60 stopni w dół). Samolot miał osiągać prędkość maksymalną 571 km/h na wysokości 6096 m i zasięg 2574 km z ładunkiem 907 kg bomb. Wstępne zamówienie RAF z listopada 1941 roku opiewało na pojedynczy prototyp i 400 maszyn seryjnych, które w przyszłości miały zastąpić bombowce Bristol "Blenheim", Douglas "Boston" i North American "Mitchell". Samoloty "Buckingham" miały być produkowane w macierzystych zakładach firmy Bristol w Filton, w związku z czym znajdującą się tam linię montażową myśliwców "Beaufighter" przeniesiono do nowej fabryki w Banwell. Już w grudniu 1941 roku zamówienie rozszerzono do 800 egzemplarzy, a maksymalne tempo produkcji miało w 1944 roku osiągnąć 60 maszyn miesięcznie.

Prace nad prototypami, których zbudowano ostatecznie aż cztery, rozpoczęły się w listopadzie 1941 roku i trwały równolegle z przygotowaniami do uruchomienia produkcji seryjnej. Pierwszy prototyp, oznaczony wojskowym numerem ewidencyjnym DX249 (numer fabryczny 11332), oblatany został przez pilota doświadczalnego Cyrila F. Uwinsa 4 lutego 1943 roku - rok po planowanym terminie i po wprowadzeniu aż 228 modyfikacji do pierwotnego projektu. Nie miał on jeszcze zainstalowanego uzbrojenia ani gondoli podkadłubowej ze stanowiskiem bombardiera/strzelca. Kolejne trzy prototypy - noszące numery ewidencyjne DX255, DX259 i DX266 (numery fabryczne 11333 do 11335) - były już w pełni uzbrojone, ale z instalacji wieżyczki B-XIV na przodzie kadłuba zrezygnowano, pozostając przy czterech stałych karabinach maszynowych - tym razem jednak lżejszego kalibru 7,7 mm. W trzecim i czwartym prototypie zastosowano także zmodyfikowane usterzenie, z powiększonymi statecznikami pionowymi i prostokątnym statecznikiem poziomym (w pierwszych dwóch prototypach statecznik poziomy miał trapezowy obrys) - typowe dla maszyn seryjnych. Wszystkie prototypy napędzane były silnikami wysokościowymi typu Bristol "Centaurus" IV o mocy po 1790 kW (2400 hp, 2433 KM), ale maszyny seryjne otrzymały mocniejsze silniki typu "Centaurus" VII lub XI o mocy po 1879 kW (2520 hp, 2555 KM), dostosowane do pracy na średnich pułapach.

Jeden z seryjnych samolotów bombowych Bristol "Buckingham" B.Mk I (nr ewid. KV335) podczas lotu próbnego.
(zdjęcie: Bristol/"Lotnictwo Wojskowe")

Produkcję seryjną - ograniczoną tymczasem do 300 sztuk - rozdzielono na szereg poddostawców, a montaż końcowy bombowców prowadzono w zakładach w Filton. Pierwszy seryjny egzemplarz "Buckingham" B.Mk I (numer ewidencyjny KV301) oblatano 12 lutego 1944 roku. Do końca tego roku dostarczono RAF zaledwie 54 maszyny seryjne (ich numery ewidencyjne mieściły się w bloku pomiędzy KV301 a KV365). Jednak w tym czasie brytyjskie lotnictwo nie było już zainteresowane samolotami tej kategorii. RAF potrzebował przede wszystkim ciężkich bombowców nocnych, a rolę lekkich dziennych bombowców taktycznych pełniły znakomicie samoloty De Havilland "Mosquito" FB.Mk VI, B.Mk IX i B.Mk XVI, średnich - amerykańskie bombowce North American "Mitchell", lekkich samolotów bombowych i szturmowych - myśliwskie Hawker "Typhoon", a morskich maszyn torpedowych i szturmowych - Bristol "Beaufighter" TF.Mk X i De Havilland "Mosquito" FB.Mk XVIII. Planowano jeszcze wykorzystanie bombowców "Buckingham" w ostatniej fazie walk we Włoszech oraz na Dalekim Wschodzie w ofensywie przeciwko siłom japońskim (w tym celu Bristol otrzymał nawet polecenie opracowania wersji tropikalnej), ale i z tych zamiarów zrezygnowano. Ostatecznie RAF ograniczyły zamówienie do 119 samolotów, z czego ostatnie 65 egzemplarzy dostarczono w nieco zmodyfikowanej wersji transportowej "Buckingham" C.Mk I (numery ewidencyjne z bloku od KV366 do KV479). Natomiast bombowe B.Mk I bezpośrednio po odbiorze wojskowym skierowano do No.5 i No.19 Maintenance Unit (MU), a wkrótce potem złomowano.

Zastosowanie operacyjne znalazła jedynie transportowa wersja Bristol "Buckingham" C.Mk I. Samoloty były pozbawione uzbrojenia i komory bombowej, a w kadłubie wygospodarowano miejsce dla czterech pasażerów.
(zdjęcie: Bristol/"Lotnictwo Wojskowe")

Samoloty C.Mk I zostały pozbawione całego uzbrojenia, grzbietowej wieżyczki strzeleckiej i komory bombowej. Ich załogę ograniczono do trzech osób, a w kadłubie wygospodarowano miejsce na cztery fotele dla pasażerów. Prototyp wersji transportowej przebudowano z egzemplarza B.Mk I (nr ewid. KV338) i oblatano w dniu 21 października 1944 roku. Samoloty C.Mk I służyły m.in. w Transport Command Development Unit (TCDU), głównie na obszarze śródziemnomorskim (np. na Malcie i w Egipcie) jako szybkie maszyny kurierskie, będąc w owym czasie jednymi z najszybszych - ale i najdroższych - w swojej klasie. Dwa egzemplarze (nr ewid. KV365 i KV369) dostosowano w 1946 roku do przewożenia siedmiu pasażerów, ale ze względu na koszty dalszej takiej przebudowy nie kontynuowano. Miały one nosić oznaczenie C.Mk II.

Po wstrzymaniu produkcji samolotów "Buckingham" w zakładach w Filton pozostały gotowe części dla około 150 dalszych egzemplarzy. Na ich bazie w latach 1944-1946 wybudowano 110 sztuk samolotów oznaczonych Type 166 "Buckmaster" T.Mk I, które służyły do szkolenia załóg szybkich dwusilnikowych samolotów bojowych aż do końca lat 50-tych. Ponadto doświadczenia uzyskane przy projektowaniu i budowie samolotów "Buckingham" oraz niektóre elementy konstrukcyjne (skrzydła, podwozie, gondole silnikowe, usterzenie) wykorzystano przy budowie dwusilnikowego szybkiego bombowca torpedowego Type 164 "Brigand".

W 1944 roku na bazie samolotu "Buckingham" powstał jeszcze wstępny projekt studialny samolotu rozpoznania fotograficznego dalekiego zasięgu oznaczony Type 169, będący propozycją konstruktorów firmy Bristol na specyfikację nr PR.8/44 (Long-range Photo-recconaissance). Samolot miał dysponować zasięgiem 6440 km i w miejscu komory bombowej w kadłubie miał mieć zamontowany zestaw sześciu kamer fotograficznych. Projekt ten nie był jednak dalej rozwijany, a z budowy jedynego zamówionego prototypu (nr ewid. TK583) zrezygnowano.

Dane taktyczno-techniczne samolotów Bristol "Buckingham":

Konstrukcja: B.Mk I - dwusilnikowy czteromiejscowy średniopłat wolnonośny z zakrytymi kabinami załogi i chowanym trójkołowym podwoziem z kółkiem ogonowym. Konstrukcja całkowicie metalowa. Usterzenie wolnonośne z podwójnymi statecznikami pionowymi. Zapas paliwa normalny 4796 litrów (wg [8] 4846 litrów), maksymalny 6614 litrów (wg [8] 6528 litrów).

C.Mk I/II - dwusilnikowy siedmio- (C.Mk I) lub jedenastomiejscowy (C.Mk II) średniopłat wolnonośny z zakrytymi kabinami załogi i chowanym trójkołowym podwoziem z kółkiem ogonowym. Konstrukcja całkowicie metalowa. Usterzenie wolnonośne z podwójnymi statecznikami pionowymi. Zapas paliwa 6819 litrów.

Napęd: wszystkie wersje - dwa 18-cylindrowe silniki gwiazdowe w układzie podwójnej gwiazdy, chłodzone powietrzem, typu Bristol "Centaurus" VII lub XI o mocy po 1879 kW (2520 hp, 2555 KM) każdy (wg [8] o mocy startowej po 1790 kW (2400 hp, 2433 KM) każdy, mocy po 1603 kW (2150 hp, 2180 KM) na wysokości 914 m i mocy po 1469 kW (1970 hp, 1997 KM) na wysokości 3962 m), napędzające 4-łopatowe śmigła przestawialne typu Rotol o średnicy 4,27 m

Uzbrojenie: B.Mk I - cztery stałe karabiny maszynowe kalibru 7,7 mm typu Browning w przodzie kadłuba, cztery ruchome karabiny maszynowe kalibru 7,7 mm typu Browning w górnej obrotowej wieżyczce strzeleckiej typu Bristol B-XII Mk I na grzbiecie kadłuba i dwa ruchome karabiny maszynowe kalibru 7,7 mm w tylnym dolnym stanowisku strzeleckim typu Bristol B-XIII w tylnej części gondoli podkadłubowej oraz maksymalnie 1814 kg bomb w komorze bombowej w kadłubie (np. jedna bomba o masie 1814 kg lub dwie bomby o masie po 907 kg lub cztery bomby o masie po 454 kg lub sześć bomb o masie po 227 kg)

C.Mk I/II - brak

Załoga: B.Mk I - 4 osoby (pilot + bombardier/nawigator/strzelec + radiooperator + strzelec)

C.Mk I - 3 osoby (pilot + nawigator + radiooperator) + 4 pasażerów

C.Mk II - 3 osoby (pilot + nawigator + radiooperator) + 7 pasażerów

Wytwórnia: Bristol Aeroplane Company Limited, Filton, Bristol, Wielka Brytania

Produkcja: 4 prototypy + 54 egzemplarze wersji B.Mk I + 65 egzemplarzy wersji C.Mk I

Użytkownicy: Wielka Brytania (RAF)

zdjęcia/photos: Bristol via "Lotnictwo Wojskowe"